Trąby powietrzne w Polsce, grad i nawałnice: skąd się biorą i jak się chronić

Trąby powietrzne w Polsce zdarzają się co roku: według zestawień notuje się ich zwykle od kilku do kilkunastu, najczęściej od maja do sierpnia, w późnych godzinach popołudniowych. Najgroźniejsze powstają w superkomórkach burzowych, które dają też duży grad i niszczące porywy wiatru. Rekordowy grad w Polsce miał według IMGW-PIB 13,5 cm średnicy, a nawałnica z 11 sierpnia 2017 r. zabiła 6 osób i zniszczyła prawie 80 tys. ha lasów.

Skąd biorą się gwałtowne burze

Grad, trąby powietrzne i nawałnice to zjawiska towarzyszące silnym burzom, czyli chmurom Cumulonimbus. Powstają, gdy ciepłe i wilgotne powietrze przy ziemi gwałtownie unosi się w górę, a wiatr na różnych wysokościach wieje z różną prędkością i z różnych kierunków.

Najgroźniejszym typem burzy jest superkomórka. IMGW-PIB opisuje ją jako stadium chmury burzowej, w którym prądy wznoszące wirują, unosząc się ruchem spiralnym. Taka chmura żyje dłużej, rozbudowuje się bardziej i znacznie częściej daje duży grad, ulewę, nawałnicę albo trąbę powietrzną. Zwykłe burze jednokomórkowe trwają zwykle około godziny, superkomórki potrafią wędrować kilka godzin.

W Polsce warunki do gwałtownych burz pojawiają się głównie od maja do sierpnia, często przed frontem chłodnym, który wypiera gorące, parne powietrze. Ogólnie o sezonie burzowym piszemy w artykule burze w Polsce.

Grad: od groszku do kul wielkości pomarańczy

Grad to według IMGW-PIB opad w postaci bryłek lodu o średnicy 5 do 50 mm, niekiedy większych, tworzących się w chmurze Cumulonimbus. W przekroju gradziny widać warstwy przezroczystego i mlecznego lodu, bo bryłka wiele razy wędruje w chmurze w górę i w dół, obrastając kolejnymi warstwami.

Rekord wielkości gradu w Polsce wynosi według IMGW-PIB 13,5 cm. Taki grad spadł 24 czerwca 2021 r. w czasie burzy w pobliżu Tomaszowa Mazowieckiego. Dla porównania IMGW-PIB podaje, że rekord Europy to 19 cm (północno-wschodnie Włochy, lipiec 2023 r.), a świata 20,3 cm (Vivian w Dakocie Południowej, USA, lipiec 2010 r.).

Prognozę i radar dla okolic rekordowego gradobicia znajdziesz na stronach pogoda Tomaszów Mazowiecki i radar opadów nad Łodzią.

Trąby powietrzne w Polsce: czy naprawdę się zdarzają

Tak, trąby powietrzne w Polsce występują co roku. Według zestawienia w Wikipedii notuje się ich zwykle od około 8 do 14 rocznie, najczęściej od maja do sierpnia, przeważnie między 17:00 a 20:00.

IMGW-PIB definiuje trąbę powietrzną (tornado) jako gwałtownie wirującą kolumnę powietrza, wyrastającą najczęściej z podstawy chmury Cumulonimbus i dotykającą ziemi. Zwykle ma średnicę kilkudziesięciu, rzadziej kilkuset metrów. Najgroźniejsze są trąby związane z superkomórkami. Nad wodą powstają trąby wodne, na ogół o mniejszej średnicy niż trąby nad lądem.

Najbardziej znane zdarzenia w Polsce:

1. 20 lipca 1931 r., Lublin. Trąba przeszła przez miasto, zginęło 6 osób, a ponad 100 zostało rannych. Jej siłę szacowano wtedy bardzo wysoko, późniejsze analizy wskazują na słabsze, choć wciąż silne tornado.
2. 15 sierpnia 2008 r., Opolszczyzna, Śląsk i ziemia łódzka. Seria kilku tornad, m.in. koło Jaryszowa w powiecie strzeleckim. Ucierpiało ponad 1600 budynków, a najsilniejsze trąby oceniono po weryfikacji na IF3.
3. 14 lipca 2012 r., Pomorze i Bory Tucholskie. Trąby powietrzne zniszczyły duże obszary lasu i ponad 100 budynków. W miejscowości Wycinki zginął mężczyzna.

Prognozę dla regionów, które w przeszłości ucierpiały, znajdziesz np. na stronach pogoda Strzelce Opolskie i pogoda Tuchola.

Skala Fujity i skala IF

Siłę tornada ocenia się po zniszczeniach, bo wiatru wewnątrz trąby zwykle nie da się zmierzyć. Przez dziesięciolecia używano skali Fujity (F0–F5), a od sierpnia 2023 r. nowe tornada w Europejskiej Bazie Gwałtownych Zjawisk (ESWD) ocenia się w skali IF, opracowanej przez Europejskie Laboratorium Gwałtownych Burz (ESSL).

Skala IF korzysta z tych samych przedziałów prędkości co oryginalna skala Fujity, ale ma też półstopnie (IF0,5, IF1,5, IF2,5) i dokładniej opisane rodzaje szkód, dopasowane do europejskiej zabudowy.

Nawałnice i derecho: 11 sierpnia 2017 r.

Nawałnica to według IMGW-PIB gwałtowny wzrost prędkości wiatru, często związany z burzą, o co najmniej 8 m/s ponad wiatr średni. Gdy pas burz przesuwa się setki kilometrów, niszcząc wszystko na swojej drodze, mówi się o derecho.

Najsilniejszym znanym przykładem w Polsce jest derecho z wieczoru 11 sierpnia 2017 r., które przeszło przez zachodnią i północną część kraju. Według wydania czasopisma naukowego IMGW-PIB poświęconego temu zdarzeniu porywy przekraczały 150 km/h, zginęło 6 osób, 58 zostało rannych, a zniszczeniu uległo 79 700 ha lasu. Te same badania podają, że systemy spełniające kryteria derecho zdarzają się w Polsce średnio około raz w roku, choć zwykle są dużo słabsze.

W przeciwieństwie do tornada derecho niszczy głównie wiatrem prostoliniowym, który wieje w jednym kierunku, ale na pasie o szerokości dziesiątek kilometrów. Dlatego szkody są tak rozległe.

Ostrzeżenia i śledzenie burz na bieżąco

IMGW-PIB wydaje ostrzeżenia przed burzami i burzami z gradem, gdy prognozuje porywy wiatru od 70 km/h lub opady powyżej 20 mm. Stopień ostrzeżenia rośnie wraz z siłą porywów i sumą opadów, a w treści pojawia się informacja o możliwym gradzie. Jak czytać kolory i treść ostrzeżeń, wyjaśniamy w artykule o stopniach ostrzeżeń IMGW.

Ostrzeżenie mówi, że na danym obszarze są warunki do groźnych burz, ale nie wskaże, która miejscowość zostanie trafiona. Burzę w drodze najlepiej śledzić na radarze opadów dla całej Polski: komórki z dużym gradem widać jako małe, bardzo intensywne plamy w kolorach czerwonym, różowym lub fioletowym. Szczegóły opisujemy w poradniku radar burz.

Jak się chronić przed gradem, trąbą i nawałnicą

Najważniejsze to być pod solidnym dachem, zanim burza dotrze. Superkomórki przesuwają się szybko, a od pierwszych grzmotów do najsilniejszego wiatru mija często tylko kilkanaście minut.

• Przed burzą: schowaj samochód pod dach lub z dala od drzew, zabezpiecz rzeczy na balkonie, zamknij okna i rolety.
• W czasie gradu: nie wychodź ratować auta ani roślin, trzymaj się z dala od okien i świetlików.
• Przy trąbie powietrznej: zejdź do piwnicy albo do pomieszczenia bez okien na najniższej kondygnacji, osłoń głowę. Samochód, przyczepa ani namiot nie dają ochrony.
• Na otwartym terenie: unikaj lasu i pojedynczych drzew, wody i szczytów, w ostateczności przykucnij w zagłębieniu terenu.
• Po przejściu burzy: uważaj na zerwane linie energetyczne i nadłamane drzewa, nie wchodź do zniszczonych budynków.

Na obozach i biwakach plan ewakuacji do murowanego budynku warto mieć przygotowany zawczasu. Tragedia w Suszku w 2017 r., gdzie podczas nawałnicy zginęły dwie harcerki, pokazała, jak niewiele czasu zostaje na reakcję.