Gołoledź i marznący deszcz: skąd się biorą, czym różnią się od szadzi i jak się chronić

Gołoledź to gładka, przezroczysta warstwa lodu, która powstaje, gdy krople deszczu lub mżawki zamarzają na zmrożonym gruncie, drogach i przedmiotach. Najczęściej tworzy ją marznący deszcz: opad, który na wysokości topi się w cieplejszej warstwie powietrza, a potem spada przez zimną warstwę przy ziemi i zamarza w chwili zetknięcia z podłożem. Gołoledź pojawia się zwykle wtedy, gdy po mroźnych dniach nadchodzi cieplejszy front z opadami.

Czym jest gołoledź

Gołoledź to gładka, równa i przezroczysta warstwa lodu, która pokrywa podłoże, gdy krople deszczu lub mżawki zamarzają w chwili zetknięcia z nim. Należy do najbardziej niebezpiecznych zjawisk zimowych, bo zamienia drogi i chodniki w lodowisko w ciągu kilkunastu minut.

Gołoledź pojawia się najczęściej po okresie mroźnej, suchej pogody, gdy nad Polskę nadciąga cieplejsze powietrze z opadami. Grunt, asfalt i karoserie samochodów są wtedy nadal wychłodzone, więc każda kropla, która na nie spadnie, rozpływa się i zamarza. Lód bywa tak przezroczysty, że jezdnia wygląda na zwyczajnie mokrą.

Jak powstaje marznący deszcz

Marznący deszcz to opad, którego krople spadają w postaci ciekłej, choć mają temperaturę poniżej 0°C, i zamarzają dopiero na podłożu. Do jego powstania potrzebna jest inwersja temperatury, czyli sytuacja, w której wyżej jest cieplej niż przy ziemi.

Proces przebiega w trzech warstwach atmosfery:

1. Górna, mroźna warstwa. W chmurze tworzą się płatki śniegu, tak jak przy zwykłych opadach zimowych.
2. Środkowa, ciepła warstwa. Śnieg wpada w powietrze o temperaturze powyżej 0°C, najczęściej związane z nadciągającym ciepłym frontem, i topi się w krople deszczu.
3. Dolna, mroźna warstwa przy ziemi. Krople przelatują przez cienką warstwę zimnego powietrza. Schładzają się poniżej zera, ale nie zdążą zamarznąć i pozostają w stanie przechłodzenia. Zamarzają natychmiast, gdy uderzą w grunt, gałąź albo szybę.

Jeśli dolna mroźna warstwa jest grubsza, krople zdążą zamarznąć jeszcze w powietrzu i na ziemię spadają drobne ziarna lodowe, które odbijają się od podłoża. Gdy ciepłej warstwy brakuje, pada śnieg. Granica między śniegiem, deszczem ze śniegiem i marznącym deszczem bywa bardzo wąska i zmienia się z godziny na godzinę, dlatego prognozowanie tego zjawiska jest trudne.

Gołoledź, lodowica, szadź i szron: czym się różnią

Wszystkie te zjawiska to formy lodu przy ziemi, ale powstają w inny sposób i niosą inne zagrożenia. Najprościej odróżnić je po tym, skąd pochodzi woda.

Potoczne określenia „szklanka” i „czarny lód” zwykle odnoszą się do gołoledzi albo lodowicy. Szadź często myli się ze szronem, ale szadź rośnie z mgły i może tworzyć grube, ciężkie narosty, a szron to cienka warstwa kryształków powstająca w pogodne, mroźne noce.

Ostrzeżenia IMGW: opady marznące i oblodzenie

IMGW-PIB wydaje dwa różne ostrzeżenia związane z lodem na drogach: przed opadami marznącymi i przed oblodzeniem. Pierwsze dotyczy marznącego deszczu lub mżawki, drugie zamarzania mokrej nawierzchni po opadach.

Ostrzeżenia przed opadami marznącymi najczęściej mają pierwszy lub drugi stopień. Im silniejsze i dłuższe opady, tym wyższy stopień. Przy dużym zagrożeniu Rządowe Centrum Bezpieczeństwa może dodatkowo rozesłać Alert RCB w formie SMS. Aktualne ostrzeżenia dla Twojego województwa znajdziesz na stronie każdego miasta w PogodaPolski, a znaczenie kolorów opisaliśmy w artykule o stopniach ostrzeżeń IMGW.

Jak rozpoznać marznący deszcz w prognozie i na radarze

Radar pokazuje, gdzie pada i jak intensywnie, ale nie odróżnia marznącego deszczu od zwykłego. Żeby ocenić ryzyko gołoledzi, trzeba połączyć obraz z radaru z temperaturą przy ziemi.

• Sprawdź temperaturę przy ziemi. Jeśli na stronie miasta widzisz temperaturę w okolicy 0°C lub niższą, a zbliżają się opady, gołoledź jest bardzo prawdopodobna.
• Zwróć uwagę na poprzednie dni. Po kilku dobach mrozu grunt jest zmrożony i lód może powstawać nawet przy lekko dodatniej temperaturze powietrza.
• Obserwuj ruch strefy opadów. Na mapie radar pogodowy dla całej Polski zobaczysz, jak szybko pas opadów przesuwa się w stronę Twojej miejscowości. Na tej samej stronie są mapy prognozy temperatury i opadów na 7 dni.
• Sprawdź radar dla dużego miasta. Szczegółowy obraz znajdziesz na przykład na stronach radar opadów nad Poznaniem czy radar opadów nad Białymstokiem.

Jak interpretować kolory i ruch ech opadowych, wyjaśniamy w poradniku jak czytać radar opadów. O tym, jak na radarze wygląda śnieg, piszemy w tekście o opadach śniegu na radarze.

Gołoledź na drodze: jak jechać

Na gołoledzi droga hamowania wydłuża się wielokrotnie, więc najbezpieczniej jest zrezygnować z jazdy albo ją przełożyć. Jeśli wyjazd jest konieczny, liczy się przede wszystkim spokój i płynność.

1. Przed wyjazdem oczyść wszystkie szyby, lusterka i światła z lodu.
2. Jedź wyraźnie wolniej niż zwykle i kilkukrotnie zwiększ odstęp od poprzedzającego pojazdu.
3. Unikaj gwałtownego hamowania, przyspieszania i ruchów kierownicą. Zwalniaj z wyprzedzeniem, hamując silnikiem.
4. Szczególnie uważaj na mostach, wiaduktach, w lasach i w zacienionych miejscach. Te powierzchnie wychładzają się szybciej i lód utrzymuje się na nich dłużej.
5. Pamiętaj, że opony zimowe pomagają, ale nie zapewniają przyczepności na gładkim lodzie.

Kierowcy z regionów, gdzie zimą często dochodzi do takich sytuacji, mogą śledzić prognozę godzinową na przykład dla pogoda Białystok albo pogoda Suwałki, gdzie mroźne powietrze utrzymuje się zwykle najdłużej.

Jak bezpiecznie chodzić po oblodzonym chodniku

Piesi łatwo bagatelizują gołoledź, a upadek na lodzie łatwo kończy się złamaniem nadgarstka lub urazem głowy. Kilka prostych zasad wyraźnie zmniejsza ryzyko.

• Noś buty z grubą, elastyczną podeszwą z wyraźnym bieżnikiem albo nakładki antypoślizgowe.
• Stawiaj krótkie kroki i lekko pochyl się do przodu, tak aby ciężar ciała był nad stopami.
• Trzymaj ręce wolne, nie w kieszeniach: pomogą złapać równowagę.
• Uważaj na schody, krawężniki i przejścia dla pieszych, gdzie lód bywa najbardziej wygładzony.
• Rano i wieczorem zakładaj, że nawierzchnia jest śliska, nawet jeśli wygląda na mokrą.

Jakie szkody powoduje gołoledź

Długotrwały marznący deszcz to nie tylko problem drogowy. Lód narasta na gałęziach, przewodach i konstrukcjach, a jego ciężar szybko rośnie.

Oblodzone drzewa łamią się i spadają na drogi, tory i linie energetyczne. Przy dłuższych epizodach dochodzi do przerw w dostawach prądu. W skrajnych przypadkach marznący deszcz staje się klęską żywiołową, nazywaną burzą lodową, jak w Ameryce Północnej w 1998 roku. Podobnie szadź, która w górach i na wzniesieniach może narastać przez wiele dni, potrafi łamać drzewa w lasach.