Przymrozki wiosną: kiedy są ostatnie, skąd się biorą i jak chronić rośliny

Przymrozki to nocne spadki temperatury poniżej 0°C w okresie, w którym średnia temperatura doby jest dodatnia, czyli głównie wiosną i jesienią. W większości Polski ostatnie przymrozki w powietrzu zdarzają się zwykle do przełomu kwietnia i maja, ale przy gruncie, w dolinach i na północnym wschodzie wracają często do drugiej połowy maja, a wyjątkowo nawet w czerwcu. Najgroźniejsze są pogodne, bezwietrzne noce.

Czym są przymrozki

Przymrozek to spadek temperatury poniżej 0°C, który pojawia się w nocy lub nad ranem, gdy średnia temperatura całej doby jest jeszcze dodatnia. Dlatego przymrozki kojarzymy z wiosną i jesienią: dni bywają już (albo jeszcze) ciepłe, ale noce potrafią być mroźne.

Kluczowe jest to, na jakiej wysokości mierzy się temperaturę. Standardowy pomiar na stacjach meteorologicznych prowadzi się 2 m nad ziemią, w osłoniętej klatce. Osobno mierzy się temperaturę minimalną przy gruncie, na wysokości 5 cm. To właśnie ta druga wartość lepiej pokazuje, co dzieje się z młodymi roślinami na grządce.

Różnica bywa duża. W ostrzeżeniach IMGW przed przymrozkami często pojawiają się dwie liczby, na przykład temperatura minimalna powietrza od −3°C do −1°C i przy gruncie od −5°C do −3°C. Zdarza się więc, że termometr za oknem pokazuje rano +1°C, a trawa jest biała od szronu.

Rodzaje przymrozków: radiacyjne i adwekcyjne

Przymrozki dzielimy według przyczyny: wypromieniowania ciepła z podłoża albo napływu zimnego powietrza. To rozróżnienie pomaga ocenić, czy przed przymrozkiem da się w ogóle skutecznie chronić rośliny.

1. Przymrozek radiacyjny. Powstaje w pogodną, bezwietrzną noc, gdy ziemia szybko oddaje ciepło w przestrzeń. Najzimniejsze powietrze zbiera się przy samym gruncie i spływa w obniżenia terenu. To najczęstszy typ przymrozku wiosną, zwykle w wyżu.
2. Przymrozek adwekcyjny. Pojawia się, gdy nad Polskę napływa zimna masa powietrza, najczęściej z północy lub północnego wschodu. Obejmuje duże obszary, a wiatr nie chroni przed nim, bo to samo powietrze jest zimne.
3. Przymrozek mieszany (adwekcyjno-radiacyjny). Najpierw napływa chłodne powietrze, a w kolejną spokojną, pogodną noc dodatkowo wychładza się ono od podłoża. Takie epizody bywają najbardziej szkodliwe dla sadów.

Zachmurzenie i wiatr działają jak koc: chmury zatrzymują część ciepła wypromieniowywanego przez ziemię, a wiatr miesza powietrze i nie pozwala zimnej warstwie zalegać przy gruncie. Dlatego ta sama prognoza +2°C może oznaczać spokojną noc albo szron na grządkach, zależnie od nieba i wiatru.

Kiedy są ostatnie przymrozki wiosną

W większości kraju ostatnie przymrozki w powietrzu zdarzają się zwykle na przełomie kwietnia i maja, a przy gruncie i w chłodniejszych regionach w drugiej połowie maja. Dokładna data zmienia się z roku na rok nawet o kilka tygodni.

Przykład z badań klimatologów: na Warmii i Mazurach w latach 1971–2000 średnia data ostatniego wiosennego przymrozku w powietrzu przypadała między 24 kwietnia (Mikołajki) a 11 maja (Gołdap). Przy gruncie średnie daty były wyraźnie późniejsze. Zdarzały się też przymrozki w czerwcu, na przykład 13 czerwca 1984 roku w Gołdapi. Jeśli mieszkasz w tym regionie, śledź prognozę dla pogoda Gołdap, pogoda Suwałki lub pogoda Olsztyn.

Region ma duże znaczenie:

Na wybrzeżu okres bez przymrozków jest najdłuższy w Polsce: według badań z lat 1951–2010 trwa średnio około 192 dni na Helu i 200 dni w Świnoujściu, a na Kasprowym Wierchu tylko około 50 dni. Badania z lat 1951–2006 pokazały też, że na większości analizowanych stacji okres bez przymrozków zaczyna się coraz wcześniej. Przy cieplejszych wiosnach rośliny ruszają jednak wcześniej z wegetacją, więc kwietniowy przymrozek może dziś wyrządzić duże szkody.

Zimni ogrodnicy i zimna Zośka

Zimni ogrodnicy to ludowa nazwa dni 12, 13 i 14 maja (Pankracego, Serwacego i Bonifacego), a zimna Zośka to 15 maja. Tradycja mówi, że do tego czasu trzeba się liczyć z chłodem i przymrozkami.

Przysłowie dobrze oddaje ogólną zasadę: do połowy maja ryzyko przymrozku w Polsce jest realne. Nie oznacza jednak, że ochłodzenie przychodzi dokładnie w te dni. Bywa, że najzimniejsze noce wypadają na początku maja, a bywa, że ostatni przymrozek zdarza się dopiero pod koniec miesiąca. Zamiast kalendarza lepiej śledzić pogodę długoterminową i prognozę na najbliższe noce.

Czy w najbliższych dniach będą przymrozki: jak to sprawdzić

Najlepiej sprawdzić prognozę godzinową na noc i poranek, a nie tylko temperaturę minimalną w prognozie dziennej. Liczy się połączenie kilku parametrów.

1. Temperatura minimalna. Jeśli w nocy w powietrzu prognozowane jest 0–3°C, przy gruncie przymrozek jest bardzo prawdopodobny.
2. Zachmurzenie. Bezchmurne niebo w nocy to najważniejszy sygnał ostrzegawczy.
3. Wiatr. Prędkość bliska zera sprzyja zaleganiu zimnego powietrza przy ziemi.
4. Punkt rosy. Suche powietrze z niskim punktem rosy wychładza się szybciej. Gdy punkt rosy jest ujemny, a niebo czyste, ryzyko rośnie.

Na stronie każdego miasta w PogodaPolski znajdziesz prognozę godzinową z temperaturą, temperaturą odczuwalną, zachmurzeniem, wiatrem i punktem rosy, na przykład pogoda godzinowa dla Warszawy lub prognoza dla Nowego Sącza, gdzie przymrozki co roku zagrażają sadom. Na mapach prognozy zachmurzenia i temperatury na stronie radar pogodowy dla całej Polski zobaczysz, czy nad krajem rozciąga się bezchmurny wyż. Pełną listę miejscowości znajdziesz w zakładce miasta według województw.

Ostrzeżenia IMGW przed przymrozkami

IMGW-PIB wydaje ostrzeżenia przed przymrozkami w okresie wegetacji, czyli wtedy, gdy spadek temperatury poniżej zera może zaszkodzić roślinom. Najczęściej są to ostrzeżenia pierwszego stopnia, rzadziej drugiego.

W treści ostrzeżenia synoptycy podają przewidywaną temperaturę minimalną w powietrzu i przy gruncie, czas obowiązywania oraz prawdopodobieństwo wystąpienia zjawiska. Ostrzeżenia dla Twojego województwa wyświetlamy na stronie miasta. Co oznaczają poszczególne kolory, wyjaśniamy w artykule o stopniach ostrzeżeń IMGW.

Jak chronić rośliny przed przymrozkami

Przed przymrozkiem radiacyjnym da się skutecznie chronić rośliny, bo wystarczy ograniczyć utratę ciepła z ziemi przez kilka najzimniejszych godzin. Przy silnym przymrozku adwekcyjnym możliwości są mniejsze.

• Przykryj rośliny na noc agrowłókniną, kartonem lub tkaniną. Okrycie zdejmij rano, gdy temperatura wzrośnie.
• Wnieś doniczki z balkonu do domu, na klatkę schodową albo pod zadaszenie przy ścianie budynku.
• Podlej glebę wieczorem. Wilgotna ziemia oddaje ciepło wolniej niż sucha.
• Nie sadź wrażliwych roślin zbyt wcześnie. Pomidory, ogórki, cukinie i fasolę bezpieczniej wysadzać do gruntu po połowie maja, gdy prognozy nie pokazują już zimnych nocy.
• Unikaj obniżeń terenu. Na dnie doliny albo w zagłębieniu ogrodu przymrozki są silniejsze niż na zboczu.
• Planuj z wyprzedzeniem. Jeśli wybierasz się na działkę w długi weekend, sprawdź też, jaka bywa pogoda na majówkę.

Sadownicy stosują też zraszanie drzew w czasie przymrozku: zamarzająca woda oddaje ciepło i utrzymuje temperaturę pąków w okolicach zera. To metoda wymagająca instalacji i ciągłego zraszania przez całą noc, więc w przydomowym ogrodzie zwykle wystarczy okrycie.